Nederland zet al jaren in op mediawijsheid. In de jaarlijkse Week van de Mediawijsheid worden burgers, scholen, ouders, bibliotheken, zorginstellingen en professionals gestimuleerd om stil te staan bij thema’s zoals:
- kritisch omgaan met online informatie
- herkennen van desinformatie en manipulatie
- privacy-instellingen
- omgaan met algoritmes
- veilige online communicatie
- gezond schermgebruik
De toolkit die tijdens de Week wordt aangeboden bevat materialen voor lesprogramma’s, ouderavonden, workshops, campagnes, trainingen en activiteiten die door het hele land worden georganiseerd. Het doel is duidelijk: Nederland digitaal weerbaarder maken.
Toch mist er één belangrijk thema binnen dit mediawijsheidslandschap: digitale infrastructuur.
Want hoe mediawijs ben je eigenlijk als je wel weet hoe je nepnieuws herkent, maar niet begrijpt wie jouw digitale omgeving beheert? Of onder welke wetten jouw gegevens vallen? Of waarom de cloud waarin de overheid werkt niet altijd echt “Nederlands” is?
Het is tijd voor Mediawijsheid 2.0, een versie waarin ook digitale infrastructuur standaard onderdeel wordt van digitale weerbaarheid.
Wat is digitale infrastructuur?
Digitale infrastructuur is de onderlaag van onze digitale samenleving, waaronder:
- cloudplatformen
- datacenters
- servers en netwerken
- online identiteitssystemen zoals DigiD
- samenwerkingstools (e-mail, video, opslag)
- systemen van Big Tech
- internetknooppunten en beveiligingslagen
Dit bepaalt:
- waar data staat
- wie toegang heeft tot die data
- onder welke jurisdictie data valt
- hoe veilig informatie werkelijk is
- hoeveel controle Nederland heeft over zijn eigen systemen
Toch is dit onderwerp nauwelijks zichtbaar binnen mediawijsheid, terwijl het minstens zo belangrijk is als privacy-instellingen of het herkennen van online misleiding.
Waarom hoort digitale infrastructuur in mediawijsheid thuis?
1. Omdat burgers moeten weten waar hun gegevens echt staan
Niet alle cloud is “Nederlands” of “Europees”.
Eigenaarschap en moederbedrijven bepalen welke wetten gelden.
2. Omdat wetgeving van andere landen toegang kan afdwingen
Denk aan de Amerikaanse CLOUD Act of Chinese datawetgeving.
Zelfs data die in Nederland staat, kan blootstaan aan buitenlandse claims.
3. Omdat infrastructuur de basis is van onze privacy
Privacy-instellingen op een app zijn nuttig, maar irrelevant als de gehele onderliggende keten onder buitenlandse controle staat.
4. Omdat de overheid zelf soms verkeerde keuzes maakt
Voorbeelden zijn het gebruik van Amerikaanse cloudsoftware voor overheidstaken, of het uitbesteden van vitale systemen aan partijen die later worden overgenomen door buitenlandse techbedrijven.
Burgers kunnen niet weerbaar zijn als de overheid zelf onvoldoende mediawijs handelt.
5. Omdat digitale afhankelijkheid geopolitieke afhankelijkheid is
Als een land afhankelijk wordt van infrastructuur die valt onder een politiek instabiele of onbetrouwbare buitenlandse regering, brengt dat risico’s met zich mee voor:
- veiligheid
- privacy
- democratie
- economische stabiliteit
- nationale autonomie
Wat Mediawijsheid 2.0 kan toevoegen
Een moderne, complete vorm van mediawijsheid zou burgers inzicht moeten geven in:
1. Datacenters en cloudleveranciers
Waar staat mijn data, wie beheert deze, onder welke wet?
2. Big Tech-macht en afhankelijkheid
Hoe afhankelijk zijn we van bedrijven zoals Microsoft, Google, Amazon of Meta?
3. Geopolitieke risico’s
Digitale infrastructuur is geen neutraal terrein: het is verweven met internationale politiek.
4. Open standaarden en Europese alternatieven
Waarom open source, open formats en Europese clouds belangrijke bouwstenen zijn voor digitale autonomie.
5. Wie de controle heeft over onze digitale identiteit
DigiD, eID, beveiliging en authenticatie – hoe werkt het, en wie bewaakt het?
6. Hoe de overheid digitale infrastructuur kiest
En welke gevolgen die keuzes hebben voor data, privacy en veiligheid.
Mediawijsheid is pas compleet als digitale infrastructuur erbij hoort
Mediawijsheid gaat nu vooral over hoe we media gebruiken.
Maar een werkelijk mediawijze burger én overheid moet ook begrijpen:
- wie de digitale wereld bouwt,
- wie er toegang heeft,
- welke wetten gelden,
- en welke risico’s er bestaan.
Digitale infrastructuur bepaalt uiteindelijk of onze samenleving veilig, onafhankelijk en privacyvriendelijk kan functioneren. Daarom hoort dit onderwerp structureel in het onderwijs, in de Week van de Mediawijsheid, in beleidsontwikkeling en in de digitale educatie van burgers.
Dit is de logische volgende stap: Mediawijsheid 2.0.